Zasady odpowiedzialności nieletnich (na podst. Ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich)
Nieletni ponoszą odpowiedzialność za popełnione czyny na odmiennych zasadach niż w stosunku do osób dorosłych. Na wstępie należy wyjaśnić, jak ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich definiuje pojęcie nieletniego. W odniesieniu do postępowań o demoralizację nieletnimi są osoby, które ukończyły 10 lat i nie są pełnoletnie. Z kolei w odniesieniu do postępowań w sprawach o czyny karalne nieletnimi są osoby, które ukończyły 13 lat, ale nie ukończyły 17 lat. Z kolei w sprawach o wykonywanie środków wychowawczych, środka leczniczego lub środka poprawczego – poprzez nieletniego należy rozumieć osoby, względem których taki środek został orzeczony nie później niż do ukończenia przez te osoby 21 lat.[1]
Zauważyć również należy, że nieletni nie są zdolni do popełnienia przestępstw w rozumieniu przepisów kodeksu karnego. Zgodnie bowiem z art. 10 § 1 kk: „na zasadach określonych w tym kodeksie odpowiada ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat.” Odpowiedzialność karną ponosi się więc generalnie od ukończenia 17 r.ż. Istnieje szereg wyjątków od powyższej zasady. Przykładowo, nieletni, który po ukończeniu 15 r.ż. dopuści się popełnienia przestępstwa zabójstwa może w pełni odpowiadać za swój czyn, o ile okoliczności sprawy, stopień rozwoju sprawcy, warunki osobiste za tym przemawiają, zwłaszcza, gdy poprzednio stosowane środki wychowawcze nie przyniosły rezultatu.[2]
Wobec nieletnich, którzy nie ponoszą odpowiedzialności karnej na podstawie kodeksu karnego zastosowanie znajduje ustawa z dn. 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Zgodnie z tą ustawą wobec nieletnich można zastosować środki wychowawcze, środek leczniczy oraz środek poprawczy.
Środki wychowawcze
Do środków wychowawczych należą: upomnienie, zobowiązanie do określonego działania np. do naprawienia wyrządzonej szkody, do wykonania prac społecznych, przeproszenia pokrzywdzonego, podjęcia nauki bądź pracy. Sąd może nakazać również nieletniemu podjęcie terapii uzależnień, psychoterapii, psychoedukacji, uczestnictwa w zajęciach o charakterze wychowawczym bądź szkoleniowym. Możliwe jest również wydanie nakazu powstrzymywania się od przebywania w określonych miejscach, kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami bądź zaniechania używania substancji psychoaktywnej.[3]
Wobec nieletniego mogą zostać zastosowane również środki wychowawcze w postaci: nadzoru kuratora sądowego, nadzoru organizacji pozarządowej, której celem statutowym jest praca z nieletnimi, umieszczenia w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, okręgowym ośrodku wychowawczym bądź w rodzinie zastępczej zawodowej specjalistycznej.[4]
Środek leczniczy
Środkiem leczniczym jest umieszczenie w zakładzie leczniczym, w którym udzielane są świadczenia zdrowotne z zakresu opieki psychiatrycznej lub leczenia uzależnień.[5] Orzekany jest on w razie stwierdzenia, że nieletni wymaga tego rodzaju leczenia.
Środek poprawczy
Środkiem poprawczym jest zaś umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym.[6] Nieletni może zostać umieszczony w takim zakładzie, gdy dopuści się czynu karalnego (przestępstwa lub przestępstwa skarbowego), a za takim działaniem przemawia wysoki stopień demoralizacji nieletniego, rodzaj czynu karalnego, sposób i okoliczności jego popełnienia. Taka decyzja może być podjęta wówczas, gdy wcześniej stosowane środki wychowawcze okazały się nieskuteczne.[7]
Przepisy szczegółowo regulują za popełnienie jakich przestępstw nieletni może zostać umieszczony w zakładzie poprawczym. Należy wśród nich wskazać m.in. na: zamach na życie Prezydenta RP, zabójstwo, spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu człowieka, zgwałcenie, czynną napaść na funkcjonariusza policji, czy rozbój. [8]
W skrajnych przypadkach, gdy nieletni jest wyjątkowo wysoce zdemoralizowany, a jego postawa i dotychczasowy przebieg resocjalizacji uzasadniają takie rozwiązanie – sąd może zagrozić nieletniemu przedłużeniem wykonywania środka poprawczego po ukończeniu przez 21 lat, ale nie później aż do ukończenia 24 r.ż., a w razie uzasadnionej sytuacji orzec takie przedłużenie.[9]
Podobnie jak w przypadku osób ponoszących w pełni odpowiedzialność karną na podstawie przepisów kodeksu karnego – środek poprawczy można warunkowo zawiesić, o ile warunki osobiste nieletniego uzasadniają przypuszczenie, że pomimo niewykonania środka poprawczego cele wychowawcze zostaną osiągnięte. Próba może trwać aż do 3 lat. W jej trakcie mogą być zastosowane względem nieletniego środki wychowawcze.[10]
Rodzice nieletniego
Istotne jest również to, że pewne obowiązki mogą zostać nałożone przez sąd również na rodziców nieletniego. Sąd może bowiem zobowiązać rodziców do ścisłej współpracy ze szkołą, z poradnią psychologiczno-pedagogiczną, z młodzieżowym ośrodkiem socjoterapii, poprawy warunków bytowych, wychowawczych nieletniego. Sąd może również zobowiązać do rodziców do naprawienia wyrządzonej przez nieletniego szkody.[11] Co ważne – w razie niewykonania przez rodziców zobowiązania nałożonego przez sąd istnieje możliwość wymierzenia kary pieniężnej w wysokości do 3.000 zł. Kara ta może być ponawiana przez sąd w razie dalszego uchylania się od wypełnienia obowiązków.[12]
Środki orzekane względem nieletnich mają na celu przede wszystkim ich wychowanie, zresocjalizowanie, tak aby w przyszłości mogli poprawnie funkcjonować w społeczeństwie. Jak widać środki uregulowane w ustawie nie mają jedynie na celu ukarać nieletnich sprawców, a na pierwszy plan wysuwa się ich wychowawczy cel.
[1] art. 1 ust. 1 pkt 1-3 w zw. z ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
[2] art. 10 § 2 kk
[3] art. 7 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
[4] art. 7 ust. 4, 5, 9-11 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
[5] art. 8 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
[6] art. 9 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
[7] art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
[8] art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
[9] art. 15 ust. 6 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
[10] art. 16 ust.1 i 3 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
[11] art. 18 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
[12] art. 19 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich