Opieka paliatywna
2026-10-07

Opieka paliatywna w świetle prawa – formy, kwalifikacja i prawa pacjenta

Opieka paliatywna kojarzy się przede wszystkim z ostatnim etapem życia i hospicjum. Z prawnego punktu widzenia jest to jednak znacznie szersze zagadnienie. Obejmuje nie tylko sam moment umierania, ale również leczenie objawowe, łagodzenie bólu i innych dolegliwości oraz zapewnienie pacjentowi możliwie najlepszej jakości życia.

Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 29 października 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej, świadczenia te obejmują wszechstronną, całościową opiekę nad pacjentami cierpiącymi na nieuleczalne, postępujące i ograniczające życie choroby. Ich celem jest zapobieganie bólów i innym objawom somatycznym oraz ich uśmierzanie, także łagodzenie cierpień psychicznych, duchowych i socjalnych.

Oznacza to, że opieka paliatywna nie powinna być postrzegana wyłącznie jako „opieka nad osobą umierającą”. Jej istotą jest przede wszystkim zapewnienie pacjentowi możliwie najlepszej jakości życia w związku z nieuleczalną chorobą.

Formy udzielania opieki paliatywnej i hospicyjnej

Przepisy przewidują kilka form udzielania świadczeń opieki paliatywnej i hospicyjnej. Zgodnie z §4 rozporządzenia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej świadczenia mogą być udzielane m.in. w warunkach: stacjonarnych- w hospicjum stacjonarnym albo oddziale medycyny paliatywnej; domowych- w hospicjum domowym; ambulatoryjnych- w poradni medycyny paliatywnej; bądź w ramach perinatalnej opieki paliatywnej.

Zakres opieki paliatywnej

Zakres opieki paliatywnej jest znacznie szerszy niż samo podawanie leków przeciwbólowych. W przypadku świadczeń stacjonarnych § 5 rozporządzenia wskazuje m.in. na zapewnienie opieki lekarskiej i pielęgniarskiej, leczenia farmakologicznego, leczenia bólu i innych objawów somatycznych, opieki psychologicznej nad pacjentem i jego rodziną, rehabilitacji oraz zapobiegania powikłaniom. Przepisy przewidują również wykonywanie badań diagnostycznych oraz zaopatrywanie pacjenta w niezbędne wyroby medyczne.

W przypadku hospicjum domowego zakres świadczeń określa § 6 rozporządzenia. Obejmuje on m.in. opiekę lekarską i pielęgniarską, leczenie bólu i innych objawów, opiekę psychologiczną, rehabilitację oraz zapobieganie powikłaniom. Co istotne, opieka odbywa się w miejscu zamieszkania pacjenta. Oznacza to, że system nie ogranicza się do zapewnienia miejsca w hospicjum stacjonarnym, lecz przewiduje możliwość zapewnienia kompleksowej opieki osobie pozostającej w domu.

Z kolei §7 rozporządzenia określa zakres świadczeń ambulatoryjnych udzielanych w poradni medycyny paliatywnej. Obejmują one m.in. konsultacje lekarskie, ocenę stanu zdrowia, diagnostykę, leczenie oraz kierowanie do innych świadczeń.

Dostęp do opieki paliatywnej

Opieka paliatywna nie dotyczy ona wyłącznie osób dorosłych. §2 pkt 3 rozporządzenia definiuje opiekę paliatywną jako zapewnienie wsparcia rodzicom dziecka, w tym dziecka będącego jeszcze w fazie prenatalnej, oraz opieki nastawionej na zapewnienie komfortu i ochronę przed uporczywą terapią noworodkom z ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniem albo nieuleczalną chorobą zagrażającą życiu. Szczegółowy zakres tej opieki określa §7a rozporządzenia. Obejmuje on m.in. konsultacje, wsparcie psychologiczne, koordynację opieki oraz współpracę z podmiotami sprawującymi opiekę nad matką i dzieckiem.

Zgodnie z §9 pkt 1 rozporządzenia warunkiem realizacji świadczeń gwarantowanych jest przedstawienie skierowania wystawionego przez lekarza ubezpieczenia zdrowotnego. Drugim warunkiem jest wskazanie medyczne. §9 pkt 2 rozporządzenia wskazuje w szczególności na występowanie u pacjenta jednostki chorobowej wymienionej w załączniku nr 1, nierokującej nadziei na wyleczenie. W praktyce oznacza to, że dostęp do finansowanej ze środków publicznych opieki paliatywnej jest uzależniony nie tylko od stanu zdrowia pacjenta, ale również od spełnienia określonych warunków formalnych.

Istotne znaczenie ma również ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Opieka paliatywna i hospicyjna jest świadczeniem gwarantowanym finansowanym ze środków publicznych.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba cierpiąca z powodu nieuleczalnej choroby automatycznie uzyska finansowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia świadczenie.

Kto właściwie ma prawo do opieki paliatywnej?

Problem wynika z konstrukcji przepisów wykonawczych. Zgodnie z § 3 ust. 2 rozporządzenia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej świadczenia gwarantowane są udzielane pacjentom cierpiącym na określone choroby wymienione w załączniku nr 1 do tego rozporządzenia. W konsekwencji samo stwierdzenie, że pacjent cierpi na nieuleczalną i postępującą chorobę, nie zawsze wystarcza do uzyskania świadczenia finansowego ze środków publicznych.

I właśnie ten załącznik jest szczególnie istotny. W części dotyczącej osób dorosłych wymienia on osiem kategorii chorób:

  1. B20-B24 – choroby wywołane przez ludzki wirus upośledzenia odporności (HIV),

  2. C00-D48 – nowotwory,

  3. G09 – następstwa zapalnych chorób ośrodkowego układu nerwowego,

  4. G10-G13 – układowe zaniki pierwotne zajmujące ośrodkowy układ nerwowy,

  5. G35 – stwardnienie rozsiane,

  6. I42- I43 – kardiomiopatia,

  7. J96 – niewydolność oddechowa niesklasyfikowana gdzie indziej,

  8. L89 – owrzodzenie odleżynowe.

W części II załącznika nr 1 ustawodawca wymienia dla dzieci do ukończenia 18. roku życia znacznie więcej kategorii chorób, obejmując m.in. choroby metaboliczne, całościowe zaburzenia rozwojowe, choroby połączeń nerwowo- mięśniowych i mięśni, mózgowe porażenie dziecięce, inne zaburzenia układu nerwowego oraz liczne grupy chorób nowotworowych.

Nie oznacza to oczywiście, że katalog dziecięcy jest pozbawiony ograniczeń. Pokazuje jednak, że ustawodawca różnicuje zakres kwalifikowanych chorób w zależności od wieku pacjenta.

Zamknięty katalog chorób jest jednym z najciekawszych problemów prawnych dotyczących opieki paliatywnej. Najwyższa Izba Kontroli w raporcie dotyczącym opieki paliatywnej i hospicyjnej wskazała, że zamknięty katalog chorób może ograniczyć dostęp do świadczeń pacjentom u kresu życia cierpiącym na inne przewlekłe, nieuleczalne i ograniczające życie choroby. Powstaje więc pytanie, czy regulacja prawna odpowiada rzeczywistym potrzebom medycznym.

Z jednej strony przepisy posługują się szerokim pojęciem opieki nad osobami z nieuleczalnymi, postępującymi i ograniczającymi życie chorobami. Z drugiej strony dostęp do świadczeń gwarantowanych został powiązany z konkretnym wykazem jednostek chorobowych.

Nie jest to więc klasyczna luka prawna polegająca na całkowitym braku regulacji. Jest to problem wynikający z ograniczenia ustawowego prawa do świadczeń przez kryteria określone w akcie wykonawczym.

Ponadto NIK zwróciła uwagę na niedobór lekarzy specjalistów medycyny paliatywnej. W praktyce może więc dojść do sytuacji, w której pacjent spełnia ustawowe warunki do uzyskania świadczenia, ale system nie jest w stanie zapewnić mu go w odpowiednim czasie.

Opieka paliatywna a prawa pacjenta

Jednym z najważniejszych praw pacjenta objętego opieką paliatywną jest prawo do skutecznego leczenia bólu. Zgodnie z art. 20a ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta pacjent ma prawo do leczenia bólu. Co więcej, zgodnie z art. 20a ust. 2 tej ustawy podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych jest obowiązany podejmować działania polegające na określeniu natężenia bólu oraz monitorowaniu skuteczności tego leczenia. To bardzo istotne rozróżnienie. Prawo pacjenta nie ogranicza się bowiem do ogólnego prawa do świadczenia zdrowotnego. Ustawodawca wskazuje konkretne obowiązki podmiotu leczniczego. Jeżeli pacjent odczuwa ból, personel powinien więc nie tylko odnotować jego występowanie, ale również ocenić jego natężenie, wdrożyć odpowiednie leczenie i kontrolować jego skuteczność.

W opiece paliatywnej szczególnego znaczenia nabiera art. 20 ust 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Przepis ten stanowi, że prawo do poszanowania godności obejmuje także prawo do umierania w spokoju i godności. Nie jest to wyłącznie deklaracja o charakterze etycznym. Jest to ustawowo zagwarantowane prawo pacjenta. W praktyce oznacza to konieczność uwzględnienia nie tylko biologicznego podtrzymywania życia, ale również komfortu pacjenta, jego cierpienia, autonomii oraz jego woli dotyczącej prowadzonego leczenia.

Odpowiedzialność za nieprawidłową opiekę paliatywną i hospicyjną

Jeżeli świadczenia opieki paliatywnej są udzielane w sposób nieprawidłowy, w określonych przypadkach może powstać odpowiedzialność prawna.

Na gruncie prawa cywilnego podstawowe znaczenie ma art. 415 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym osoba, która z własnej winy wyrządziła drugiemu szkodę, zobowiązana jest do jej naprawienia. W przypadku odpowiedzialności podmiotu leczniczego znaczenie może mieć również art. 430 k.c., dotyczący odpowiedzialności osoby powierzającej wykonanie czynności osobie podlegającej jej kierownictwu. Jeśli nieprawidłowa opieka prowadzi do uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, zastosowanie mogą znaleźć również art. 444 i 445 k.c., regulujące naprawienie szkody na osobie oraz zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę. Odpowiedzialność może więc dotyczyć nie tylko klasycznego błędu diagnostycznego czy terapeutycznego, ale również nieprawidłowego wykonywania świadczeń stanowiących element opieki paliatywnej.

Niezależnie od odpowiedzialności za szkodę należy pamiętać o możliwości naruszenia praw pacjenta. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, w razie zawinionego naruszenia praw pacjenta sąd może przyznać odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego.

W przypadku opieki paliatywnej znaczenie mogą mieć w szczególności naruszenia prawa do świadczeń odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej oraz prawa do leczenia bólu. Opieka paliatywna nie jest zatem obszarem pozbawionym mechanizmów ochrony prawnej. Problem polega raczej na tym, czy istniejące instrumenty są wystarczające do zapewnienia rzeczywistego i terminowego dostępu do świadczeń.

Podsumowanie

Podsumowując, opieka paliatywna jest świadczeniem zdrowotnym szczegółowo uregulowanym w przepisach prawa. Jej podstawę stanowią przede wszystkim ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz rozporządzenie Ministra Zdrowia z 29 października 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej. Przepisy określają nie tylko samą definicję opieki paliatywnej, ale również jej formy, zakres świadczeń, zasady kwalifikacji pacjentów oraz warunki ich realizacji.

Jednocześnie regulacja nie jest pozbawiona problemów. Najpoważniejszym z nich pozostaje zamknięty katalog chorób uprawniających do świadczeń gwarantowanych, który może wykluczać osoby rzeczywiście wymagające opieki paliatywnej, ale cierpiące na choroby niewymienione w załączniku do rozporządzenia.

Drugim problemem jest różnica pomiędzy formalnym prawem do świadczenia a jego faktyczną dostępnością. Samo zagwarantowanie świadczenia w przepisach nie rozwiązuje bowiem problemu niewystarczającej liczy personelu czy miejsc udzielania świadczeń. W efekcie polski system posiada rozbudowane regulacje dotyczące tego, czym jest opieka paliatywna i co powinna obejmować, ale nadal pozostaje pytanie, czy obowiązujące przepisy w wystarczającym stopniu zapewniają dostęp do niej wszystkim pacjentom, którzy z medycznego punktu widzenia jej potrzebują.

Iwona Greń-Florczuk

Iwona Greń-Florczuk

Radca prawny z ponad 10-letnim doświadczeniem zawodowym w obszarze pomocy prawnej dla osób fizycznych i przedsiębiorców. W ostatnich latach praktykuje głównie w obszarze prawa pracy, prawa medycznego oraz prawa dla NGO. W ramach udzielanej pomocy prawnej zarówno doradza, jak i prowadzi postępowania sądowe czy też pełną, bieżącą obsługę podmiotów gospodarczych. Dzięki współpracy ze sprawdzonym zespołem kancelarii oraz szeregiem doradców zewnętrznych z wielu zakresów prawa, zawsze szuka dla swojego klienta najkorzystniejszych rozwiązań prawnych z uwzględnieniem specyfiki działalności podmiotu poszukującego wsparcia. W jej ocenie prawo ma mieć przede wszystkim zastosowanie praktyczne.