Kodeks pracy – do kogo stosujemy, a do kogo nie. Jakie ustawy stosujemy w stosunku do osób zatrudnionych, do których nie stosujemy kodeksu pracy?
Wbrew pozorom przepisów kodeksu pracy nie stosujemy do wszystkich osób, które na pozór pozostają mogą pozostawać w stosunku pracy. Strony mogą wybrać formę zatrudnienia.
Kodeks pracy – kto objęty jest zakresem stosowania kodeksu pracy?
Wedle kodeksu pracy pracownikiem jest wyłącznie osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Tylko takie osoby mają status pracownika i im przysługują wszelkie prawa i obowiązki wynikające z przepisów kodeksu pracy czy też innych przepisów regulujących stosunek pracy.
Umowa o pracę jest powszechnie znanym sposobem zawiązywania stosunku pracy. Przybiera ona postać pisemną. Może zostać zawarta na okres próbny, czas określony bądź czas nieokreślony. Pracownicy mogą zostać zatrudnieni w pełnym bądź niepełnym wymiarze czasu pracy.
Powołanie jest kolejnym ze sposobów nawiązania stosunku pracy. Nawiązuje on się wyłącznie w przypadkach określonych w konkretnych ustawach. Przykładowo, na podstawie powołania zatrudniani są: zastępca wójta (burmistrza, Prezydenta Miasta), skarbnik gminy, skarbnik powiatu, skarbnik województwa.[1] Na podstawie powołania zatrudniani są również pracownicy Państwowej Inspekcji Pracy tacy jak: zastępcy okręgowego inspektora pracy, główny księgowy, nadinspektorzy pracy – kierownicy oddziału, doradcy oraz kierownicy sekcji, a także okręgowi inspektorzy pracy.[2]
Wybór jako podstawa nawiązania stosunku pracy ma zastosowanie do pracowników samorządowych. Na podstawie wyboru zatrudniania są wójtowie (burmistrzowie, prezydenci miast), marszałkowie województw, wicemarszałkowie oraz pozostali członkowie zarządu województwa – o ile tak stanowi statut województwa, starosta, wicestarosta oraz pozostali członkowie zarządu powiatu – o ile tak stanowi statut powiatu, a także burmistrzowie dzielnic m.st. Warszawy, ich zastępcy i pozostali członkowie zarządu dzielnicy m. st. Warszawy.[3] Stosunek pracy na postawie wyboru rozwiązuje się wraz z wygaśnięciem mandatu.[4]
Mianowanie jako kolejna podstawa nawiązania stosunku pracy obejmuje szereg pracowników. Mianowanymi są pracownicy służby cywilnej, pracownicy urzędów państwowych, pracownicy samorządowi, prokuratorzy, sędziowie, pracownicy służb konsularnych, pracownicy Najwyższej Izby Kontroli, nauczyciele czy nauczyciele akademiccy.
Ostatnią z podstaw nawiązania stosunku pracy jest spółdzielcza umowa o pracę. Uregulowana jest ona w ustawie z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze. Spółdzielcza umowa o pracę zawiązywana jest pomiędzy pracodawcą będącym spółdzielnią pracy a członkami spółdzielni.
Pozostałe osoby
Innymi formami na podstawie których zawiązuje się relacja zatrudnienia są umowa o dzieło, umowa zlecenie, umowa o świadczenie usług czy ostatnio popularna forma B2B.
Umowa zlecenie, umowa o świadczenie usług
W odniesieniu do osób będących zleceniobiorcami, świadczeniodawcami główne zastosowanie będą mieć przepisu kodeksu cywilnego. Nie oznacza to jednak tego, że takim osobom nie przysługuje ubezpieczenie zdrowotne, ubezpieczenie emerytalno-rentowe, ubezpieczenie chorobowe czy wypadkowe. Zleceniobiorcy czy świadczeniobiorcy podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu, o ile nie są uczniami szkół ponadpodstawowych bądź studentami aż do ukończenia 26 r.ż.[5] Podlegają również ubezpieczeniu wypadkowemu. [6] Pewne odrębności zajdą również wówczas, gdy zleceniobiorca pozostaje jednocześnie w stosunku pracy (np. na podstawie umowy o pracę) z innym bądź tym samym podmiotem. W odniesieniu do ubezpieczenia chorobowego należy stwierdzić, że zleceniobiorcy mogą podlegać ubezpieczeniu chorobowemu dobrowolnemu – na ich wyraźny wniosek.[7]
Umowa o dzieło
Umowę o dzieło reguluje kodeks cywilny. Tam uregulowane są prawa i obowiązki stron umowy. Zauważyć jednak należy, że zawarcie umowy o dzieło nie jest podstawą do podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu, wypadkowemu, chorobowemu czy zdrowotnemu. Osoby takie mogą jednak podlegać dobrowolnemu ubezpieczeniu zdrowotnemu, o ile złożą stosowny wniosek i będą uiszczać stosowną składkę.[8]
B2B
Popularny ostatnio skrót „B2B” (ang. businesss to business – biznes dla biznesu) oznacza zawarcie umowy cywilnoprawnej (umowy zlecenia, umowy o dzieło, umowy o świadczenie usług np. kontraktu menedżerskiego) pomiędzy osobami, które wykonują działalność gospodarczą. W takiej sytuacji ich stosunek umowny regulowany jest przed odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego. W odniesieniu zaś do ubezpieczeń społecznych – regulowane są one przez przepisy odnoszące się do osób wykonujących działalność gospodarczą.
[1] art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych
[2] art. 40 ust. 3 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych
[3] art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych
[4] art. 73 § 2 kodeksu pracy
[5] art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
[6] art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
[7] art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
[8] art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych